ماتاریکی

چشم‌های خدا

ماتاریکی نام مائوری خوشهٔ پروین در صورت فلکی ثور است و کوتاه‌شدهٔ «Ngā mata o te ariki o Tāwhirimātea» به معنای «چشم‌های خدا تاوهیریماتئا» است. در روایت مائوری، تاوهیریماتئا، خدای باد و هوا، از جدا شدن پدر و مادرش ــ آسمان و زمین ــ چنان خشمگین شد که چشم‌هایش را کند و به آسمان پرتاب کرد. این خوشه بیشتر سال از نیوزیلند دیده می‌شود، اما در ماه مه در غرب فرو می‌رود و حدود یک ماه ناپدید است. بازگشت آن درست پیش از طلوع آفتاب، در اواخر ژوئن یا اوایل ژوئیه، نخستین ماه گاه‌شمار قمری مائوری را آغاز می‌کند.

سنت‌ها از منطقه‌ای به منطقه و از قبیله‌ای (ایوی) به قبیلهٔ دیگر متفاوت‌اند. برخی سال نو را با طلوع «پوآنگا»، ستارهٔ رجل، نشان می‌دهند و برخی ستارگان دیگری را به کار می‌گیرند. به گفتهٔ «ته پاپا»، موزهٔ ملی نیوزیلند، همهٔ مائوری‌ها سال نو را با تماشای طلوع ستارگان در سپیده‌دم زمستان آغاز می‌کردند.

تماشا، یادبود، خوراک ستارگان

آیین سنتی سه بخش داشت. نخست تماشای ستارگان بود که برای گریز از هوای زمستانی در سه یا چهار شب تانگاروآ پخش می‌شد: اگر ستارگان روشن و شفاف می‌درخشیدند، فصلی گرم در پیش بود و ستارگان مه‌آلود یا لرزان از هوای بد خبر می‌دادند. سپس نام همهٔ کسانی که از طلوع پیشین ماتاریکی درگذشته بودند با سوگ‌سرودها خوانده می‌شد و باور بر این بود که درگذشتگان به آسمان فرستاده می‌شوند تا ستاره شوند. در پایان «واانگای ای ته هاوتاپو» بود، یعنی پیشکش خوراک: تنوری زمینی کوچک به نام «هانگی» گشوده می‌شد تا بخارش به آسمان برود و ستارگان را سیر کند. آیین با طلوع آفتاب پایان می‌یافت و پس از آن روزهایی از آواز، رقص و ضیافت بود.

تعطیلی تازه

تا آغاز سدهٔ بیستم جشن ماتاریکی تقریباً از میان رفته بود و آخرین جشن‌های سنتی در دههٔ ۱۹۴۰ ثبت شده‌اند. احیای آن از اوایل دههٔ ۱۹۹۰ با کوشش قبیله‌ها و نهادهایی چون ته پاپا آغاز شد و امروز مدرسه‌ها، کتابخانه‌ها و شوراهای شهر با کنسرت، جشنواره‌های نور و درختکاری آن را جشن می‌گیرند؛ ولینگتون در ۲۰۱۸ آتش‌بازی شب گای فاکس را به جشنوارهٔ ماتاریکی منتقل کرد. ماتاریکی نخستین بار در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۲ تعطیل رسمی شد. تاریخ‌های آن که کمیتهٔ مشورتی ماتاریکی بر سرشان توافق کرده، برای چند دههٔ آینده منتشر شده‌اند.