تیهار

پنج روز، پنج مهمان

تیهار جشن چراغ‌های نپال است و هر یک از پنج روزش به کسی دیگر داده شده.

روز نخست، کاگ تیهار، از آنِ کلاغ است: دانه و شیرینی روی بام یا دیوار می‌گذارند برای پرنده‌ای که پیک یاما، خدای مرگ، شمرده می‌شود. روز دوم، کوکور تیهار، از آنِ سگ است. هر سگی در کشور — سگ خانه، سگ کار، سگی که در کوچه زندگی می‌کند — غذا می‌گیرد، تیکای سرخ بر پیشانی و گردن‌آویزی از گل همیشه‌بهار. روز سوم صبحش مال گاو است و شبش مال لاکشمی: خانه را می‌شویند، از درگاه به درون راهی از چراغ و نقش رنگی می‌کشند و الههٔ ثروت را به خانه می‌خوانند، چون می‌گویند به خانهٔ تاریک وارد نمی‌شود. روز چهارم از آنِ گاو نر است و نزد نِواری‌ها «مها پوجا»، پرستش خود، که هر عضو خانه ماندالای خودش را می‌گیرد و سال نِپال سامبات آغاز می‌شود.

روز پنجم بهای تیکاست. خواهران بر پیشانی برادران تیکای چندرنگ می‌گذارند، گردن‌آویزی از گل تاج‌خروس می‌اندازند — گلی که مدت‌ها پس از چیدن رنگش را نگه می‌دارد — و از یاما می‌خواهند مرگ را از آنان دور نگه دارد؛ برادران هم هدیه می‌دهند. این آیین را در هر سنی نگه می‌دارند.

چراغ، نقش و ترانه

در هر پنج شب خانه‌ها ردیفی از «دیو»، چراغ‌های کوچک روغنی، روی لبهٔ پنجره و جان‌پناه دارند، و امروزه ریسه‌های برقی هم میانشان. بر زمینِ درگاه رنگولی می‌کشند — نقشی از برنج رنگی، آرد، ماسه یا گلبرگ. و شب‌ها گروه‌های بچه و جوان خانه‌به‌خانه «بهایلو» و «دیوسی» می‌خوانند و در حیاط می‌ایستند تا شیرینی، «سل روتی» یا چند روپیه بگیرند.

زمان برگزاری

تیهار را تقویم قمری تعیین می‌کند و حدود دو هفته‌ونیم پس از دسین می‌آید. در ۲۰۲۶ تعطیلات رسمی عبارت‌اند از لاکشمی پوجا در یکشنبه هشتم نوامبر، گوبَردهان پوجا و مها پوجا در سه‌شنبه دهم نوامبر، و بهای تیکا در چهارشنبه یازدهم نوامبر؛ کلاغ و سگ را دو روز پیش از لاکشمی پوجا ارج می‌نهند.