پوهلا بوایشاخ

سال نویی برای همه

«پوهلا» یعنی «نخستین» و «بوایشاخ» نخستین ماه تقویم بنگالی است. خاستگاه آن محل بحث است: برخی تاریخ‌نگاران این تقویم را به امپراتور مغول، اکبر، نسبت می‌دهند که می‌خواست مالیات زمین پس از برداشت بهاره گرفته شود نه بر پایهٔ تقویم قمری هجری؛ دیگران آن را به فرمانروایان پیشین بنگال بازمی‌گردانند. سنت ضیافت‌های این روز به «ماهی‌فراش»ها، جامعهٔ ماهی‌فروشان مسلمان داکای قدیم، می‌رسد. در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، در دوران حاکمیت پاکستان، این جشن راهی رایج برای ابراز غرور فرهنگی بنگالی شد. امروز جشنی عمدتاً غیرمذهبی است که مسلمانان و هندوها با هم برگزار می‌کنند.

خانواده‌ها و دوستان به دیدار یکدیگر می‌روند. بازرگانان طبق رسم «هال کاتا» دفتر حساب تازه‌ای باز می‌کنند، مشتریان وفادار را دعوت می‌کنند و به آن‌ها شیرینی می‌دهند؛ می‌گویند رنگ سرخ و سفید جامه‌های جشن یادآور دفترهای قدیمی با جلد سرخ و برگه‌های سفید است. در سراسر کشور بازارچه‌هایی برپا می‌شود، که در گذشته زیر درختان تنومند انجیر معابد بود، با اسباب‌بازی، کتاب و خوراک، چرخ‌وفلک چوبی برای کودکان، آواز و نمایش‌های مردمی «جاترا»، و در برخی جاها مسابقهٔ قایقرانی، گاودوانی و کشتی.

آواز سپیده‌دم و رژهٔ نقاب‌ها

در داکا روز با سپیده‌دم زیر درخت انجیر معابد پارک رامنا، «رامنا باتامول»، آغاز می‌شود؛ جایی که سازمان فرهنگی «چایانات» آواز «اِشو هه بوایشاخ» سرودهٔ رابیندرانات تاگور را می‌خواند.

سپس «مونگل شوبهاجاترا»، که «بورشوبورون آنندو شوبهاجاترا» هم نامیده می‌شود، به راه می‌افتد؛ رژه‌ای همگانی که استادان و دانشجویان دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاه داکا برگزار می‌کنند و به روی همه باز است. این رژه در ۱۹۸۹ آغاز شد، زمانی که دانشجویانِ خسته از حکومت نظامی می‌خواستند به مردم امید آینده‌ای بهتر بدهند؛ پیش از آن، در ۱۹۸۵، رژه‌ای مشابه در جسور آغاز شده بود. یک ماه پیش از جشن، دانشکده نقاب‌ها ــ که می‌گویند نیروهای شر را می‌رانند ــ و ارابه‌ها را می‌سازد؛ از میان آن‌ها دست‌کم یکی نماد شر، یکی نماد شجاعت و نیرو و یکی نماد صلح است، و برای تأمین هزینه نقاشی‌هایی از میراث مردمی فروخته می‌شود. هر سال موضوعی تازه دارد. یونسکو در ۲۰۱۶ این رژه را به عنوان جلوه‌ای از غرور به میراث مردمی و همبستگی فارغ از کاست، آیین، دین، جنسیت یا سن در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشر ثبت کرد.