بزکشی

بازی‌ای بی کتابِ قانون

بزکشی ورزشِ ملیِ افغانستان است. سواران بر اسب رقابت می‌کنند تا لاشهٔ بز یا گوساله را در هدف بگذارند. لاشه را سر می‌بُرند و شکم خالی می‌کنند، دو دست‌وپایش را قطع می‌کنند، و پیش از بازی یک شبانه‌روز در آبِ سرد می‌خوابانند تا سفت شود.

قانونِ نوشته‌ای در کار نیست. بزکشی، به وصفی که از آن شده، با سنت‌های خودش و با بافتِ اجتماعی و رسومش و با فهم‌های نانوشتهٔ میانِ بازیکنان اداره و تنظیم می‌شود. هدف در گونهٔ دشوارتر این است که لاشه را برداری، دورِ بیرقی در آن‌سرِ میدان بچرخانی، و در دایره‌ای گچی بیندازی — دایرهٔ عدالت.

دو گونهٔ اصلی هست. توده‌برای ساده‌تر است: لاشه را بگیر و آزاد و بی‌مزاحم به هر سمتی ببر. قره‌جای همان است که بیرق و دایره دارد.

سوار و اسب

بازیکن را چپن‌داز می‌گویند. سال‌ها تمرین و تماشا لازم است، و چپن‌داز معمولاً تا چهل‌سالگی به جایی نمی‌رسد. می‌گویند بُرد هشتاد درصد اسب است و بیست درصد سوار، و اسب‌ها دستِ‌کم به‌اندازهٔ مردان تمرین می‌کنند. اسبِ بزکشی تا پنجاه هزار دلار قیمت دارد، و از ازبکستان و جاهای دیگرِ آسیای میانه می‌آورندشان — افغانستان در دهه‌های جنگ توانِ پرورشِ اسبِ قهرمان را از دست داد.

هزینهٔ بازی‌ها را معمولاً کسی می‌دهد. صاحبانِ نفوذ حمایتشان می‌کنند تا ثروت و اعتبار نشان دهند. هر که امتیاز بگیرد جایزهٔ نقدی می‌برد و دورِ بعد شروع می‌شود، تا برگزارکنندگان دورِ پایانی را با جوایزِ بزرگ‌تر اعلام کنند.

جمعه‌های زمستان

این بازی مالِ ماه‌های سرد است، چون گرما بر اسب‌ها سخت است. بازی‌های بزرگ در زمستان پس از نمازِ جمعه برگزار می‌شود؛ در شبرغانِ شمال بیشترِ جمعه‌های فصل می‌شد پس از نمازِ ظهر بازی دید. مزارِ شریف شناخته‌شده‌ترین میدان است، و در بهار در ایامِ میلهٔ گل سرخ آنجا مسابقه برگزار می‌شود.

بازهٔ نشان‌داده‌شده تقریبی است. منابعِ افغانی فقط می‌گویند «زمستان» و ماهی نام نمی‌برند؛ ماه‌هایی که آمده، حساب و کتابی است که برای فصلِ تاجیکستان به کار می‌رود، جایی که گرمای زیاد بازی را بیرونِ آن بازه متوقف می‌کند. آن را نشانهٔ «کِی شروع کن به پرسیدن» بگیر، نه تقویم.

ممنوع، سپس مجاز

طالبان در دورهٔ نخستِ قدرتشان بزکشی را، همراهِ بسیاری از سرگرمی‌های دیگر، به‌عنوانِ کارِ ناشایست ممنوع کردند. وقتی در ۲۰۲۱ بازگشتند، اجازه دادند ورزش ادامه یابد — که آن را یکی از معدود چیزهای صفحه‌های افغانستانِ این اطلس می‌کند که پس گرفته نشد.