کارناوالِ سانتیاگو د کوبا

اول قدیسان، بعد دولت

کارناوالِ سانتیاگو از روزهای قدیسانی رویید که در همین بخشِ سال روی هم انباشته‌اند: یوحنا در ۲۴ ژوئن، پطرس در ۲۹، کریستینا در ۲۴ ژوئیه، سانتیاگو آپوستول در ۲۵، و آنا در ۲۶. آنچه کار را راه انداخت جشنِ قدیسِ پشتیبانِ شهر، سانتیاگو آپوستول، بود در سدهٔ هفدهم؛ و تا پایانِ سدهٔ نوزدهم شهر بی‌تفاوت هم «کارناوالِ تابستان» صدایش می‌کرد و هم «جشن‌های سانتیاگو».

سویِ آفریقاییِ ماجرا از راهِ کابیلدوها می‌آید ــ انجمن‌های آفریقاییانِ برده و آزادشده: کونگوها، کارابالی‌ها، و آنان که «فرانسه‌ای» خوانده می‌شدند. به آنان اجازه می‌دادند روزِ مجوسان، ششمِ ژانویه، و در جشن‌های قدیسِ پشتیبان در خیابان دسته ببندند، و همان دسته‌ها بعدها کومپارساهای خیابانی شدند.

بیست‌وششم امروز معنای دومی هم بر دوش دارد. حمله به پادگانِ مونکادا در ۱۹۵۳ عمداً روی کارناوال تنظیم شده بود: شهر پر، و پادگان نه در تیزترین حالتش. این تاریخ نخست نامِ یک جنبش شد و سپس تعطیلی ملی، و درست در دلِ هفتهٔ کارناوال می‌نشیند.

کونگا، و آن سرنا

کونگای سانتیاگویی هم یک ریتم است و هم دسته‌ای که آن را می‌نوازد. بر طبل‌ها سوار است ــ پیلونرا، گایتا، رکینتو، بوکو ــ و بر فلز: میله‌های آهن، تیغهٔ بیل، ماهی‌تابه، و زنگ‌هایی که بر پایهٔ نسبتِ صدایشان با هم انتخاب می‌شوند. بر فرازِ همهٔ این‌ها کورنتا چینا می‌رود، سازی دو‌زبانه که از محلهٔ چینی‌هایِ هاوانا آمده و تنها سازِ بادیِ دسته است. اکورد آمدنش به کارناوال را ۱۹۱۶ می‌داند؛ رافائل برئا لوپس آن را میانِ ۱۹۱۳ و ۱۹۱۵ می‌گذارد و مهم‌ترین سهمِ فرهنگِ چینی در موسیقیِ فولکلورِ کوبا می‌خواندش. صدایی است کوچک و نافذ که از رویِ چند صد نفرِ در حالِ کوبیدن رد می‌شود ــ و دلیلِ برگزیدنش دقیقاً همین است.

هر دسته به محله‌ای تعلق دارد. لوس اویوس، که می‌گویند ریتم شکلِ کلاسیکش را آنجا گرفت، در ۱۹۰۲ پیدا شد؛ پاسو فرانکو در ۱۹۱۱؛ ال گوایابیتو حدودِ ۱۹۱۵؛ سان آگوستین در ۱۹۲۲؛ آلتو پینو در دههٔ چهل. همه از ال تیوولی و پلاسا د مارته و لوس اویوس بیرون آمدند ــ محله‌های کهنِ مردمیِ شهرِ استعماری ــ و قالبی که می‌نوازند در نخستین سال‌های جمهوری، پس از ۱۹۰۲، جا افتاد.

آرویار

کاری که جمعیت می‌کند آرویار نام دارد. ترجمهٔ خوبی ندارد. کونگا نوازان در خیابان پیش می‌رود، و مردم پشتش می‌چسبند و با آن می‌روند، تنگِ هم، تا هر وقت که ادامه دارد: آیینی جمعی با احساسی شدید، و در روزهای پیش از خودِ کارناوال هم به همان اندازه رخ می‌دهد که در خودش. ارابه‌ها و کومپارساهای چراغانی شب‌ها در خیابانِ گارسون بیرون می‌آیند، اما کونگای توی خیابان آن بخشی است که به شهر تعلق دارد، نه به برنامه.