اکوشی فوریه

بیست‌ویکم فوریهٔ ۱۹۵۲

وقتی پاکستان بنیاد گذاشته شد، قرار بود اردو تنها زبانِ رسمیِ آن باشد، با آنکه بیشترِ مردمش در بنگالِ شرقی زندگی می‌کردند و بنگالی حرف می‌زدند. در ۲۱ فوریهٔ ۱۹۵۲ دولتِ ایالتی مادهٔ ۱۴۴ را در داکا برقرار کرد و هر گردهمایی را ممنوع ساخت. دانشجویانِ دانشگاهِ داکا با این همه از ساعتِ نهِ صبح در محوطهٔ دانشگاه جمع شدند، در حالی که پلیسِ مسلح گردشان را گرفته بود. وقتی گروهی کوشید راهش را به سویِ مجلسِ قانون‌گذاریِ بنگالِ شرقی باز کند، پلیس شلیک کرد.

دولت سه کشته و شصت‌ونه زخمی اعلام کرد؛ شمارِ واقعی محلِ مناقشه بود و سانسور کاری کرد که محلِ مناقشه بماند. نام‌هایی که خوانده می‌شوند این‌هاست: عبدالسلام، رفیع‌الدین احمد، ابوالبرکات و عبدالجبار. دانشجویانِ دانشکدهٔ پزشکی در شبِ ۲۳ فوریه همان‌جا برایشان یادمانی ساختند و سپیده‌دمِ ۲۴ تمامش کردند. پلیس در ۲۶ فوریه ویرانش کرد.

مینارى که به‌هر‌حال ساخته شد

یادمانی که امروز آنجا ایستاده را حمیدالرحمان با نوورا احمد طراحی کرد. کار در ۱۹۵۷ آغاز شد و در ۱۹۶۳ به پایان رسید. چهارده متر بلندی دارد و از مرمر است: نیم‌دایره‌ای از ستون‌ها بر فرازِ سکویی میانی ــ مادری، با پسرانِ افتاده‌اش. کنارِ گروهِ ریاضیِ دانشگاهِ داکا ایستاده، جنبِ بیمارستانِ دانشکدهٔ پزشکیِ داکا، روی همان خاکی که تیراندازی در آن رخ داد.

خودِ این روز از ۱۹۵۵ تعطیل شده بود، پس از اعلامی ایالتی در آوریلِ سالِ پیش از آن. آنچه پایِ مینار خوانده می‌شود آمار بهایر روکته رانگانو است ــ «رنگ‌گرفته از خونِ برادرانم» ــ که عبدالغفار چودهری در ۱۹۵۲ بر بالینِ فعالی زخمی همچون شعری نوشت. نخست عبداللطیف آهنگش را ساخت؛ الطاف محمود در ۱۹۶۹ از نو ساختش، و آن همان لحنی است که همه می‌شناسند. شنوندگانِ بخشِ بنگالیِ بی‌بی‌سی آن را سومین ترانهٔ برترِ بنگالی برگزیدند.

پروبهات فری راهپیماییِ سپیده‌دم است، پابرهنه، که گل را به مینار می‌رساند. تا صبح، سکو زیرِ چند لایه گلِ همیشه‌بهار گم می‌شود.

روزی ملی که مالِ همه شد

در ۱۹۹۹ کنفرانسِ عمومیِ یونسکو پیشنهادِ بنگلادش را پذیرفت که ۲۱ فوریه روزِ جهانیِ زبانِ مادری باشد؛ از سالِ ۲۰۰۰ در سراسرِ جهان برگزار می‌شود و مجمعِ عمومیِ سازمانِ ملل آن را در قطعنامهٔ A/RES/56/262 پذیرفت. تاریخی که همچون سوگِ یک کشور برای چهار دانشجو آغاز شد، امروز روزی است که از جهان خواسته می‌شود بشمارد وقتی زبانی دیگر گفته نمی‌شود چه چیزی از دست می‌رود.

فوریه از آنِ کتاب است

نمایشگاهِ کتابِ اکوشی نامش را از همان بیست‌ویکم گرفته است. تمامِ فوریه در حیاطِ آکادمیِ بنگلا و در سراسرِ سهروردی اودیانِ داکا برپاست و آکادمی زیرِ نظرِ وزارتِ فرهنگ برگزارش می‌کند. آغازش ۱۹۷۲ بود، وقتی یک ناشر فقط برای یک روز کتاب پهن کرد، و در ۱۹۸۴ رسمی شد. در ۲۰۲۴ پنج میلیون و نهصد هزار نفر از آن دیدن کردند و ۳٬۷۵۱ کتابِ تازه برایش منتشر شد؛ در ۲۰۲۵، ۷۰۸ نهاد ۱٬۰۸۴ واحدِ غرفه گرفتند. برای نشرِ بنگالی این چندان نمایشگاهِ تجاری نیست، خودِ سال است.